Tóm tắt ý chính
- Những trải nghiệm như vậy cho thấy sự liên kết chặt chẽ giữa não bộ và cơ thể trong việc tạo nên tâm trí — một tập hợp những suy nghĩ, nhận thức, cảm xúc và cá tính độc đáo của mỗi chúng ta.
- Là dây thần kinh dài nhất trong cơ thể, nó uốn lượn từ não qua đầu và thân, truyền các mệnh lệnh đến các cơ quan và nhận lại cảm giác từ chúng.
- Dây thần kinh phế vị bắt nguồn từ bốn cụm tế bào thần kinh trong tủy não, nơi não bộ gắn liền với tủy sống.
- Dây thần kinh phế vị là một trong 12 dây thần kinh rời khỏi não bộ trực tiếp qua những lỗ đặc biệt trong hộp sọ.
- Dây thần kinh phế vị cũng tỏa ra từ hai cụm tế bào thần kinh lớn, gọi là hạch, được đặt ở những vị trí….
Đêm đã khuya. Bạn một mình lang thang trên những con đường vắng, cố gắng tìm chiếc xe đã đỗ. Bất chợt, bạn nghe thấy tiếng bước chân nhẹ nhàng từ phía sau. Tim bắt đầu đập loạn nhịp; huyết áp tăng cao.
Cảm giác rợn người lan khắp cánh tay, lòng bàn tay ướt đẫm mồ hôi. Dạ dày thắt lại, và cơ thể căng lên, chuẩn bị cho một cuộc chạy trốn hay đối đầu. Bây giờ hãy tưởng tượng cùng một khung cảnh, nhưng không có bất kỳ phản ứng tự nhiên nào của cơ thể đối với mối đe dọa từ bên ngoài. Liệu bạn có còn cảm thấy sợ hãi?
Những trải nghiệm như vậy cho thấy sự liên kết chặt chẽ giữa não bộ và cơ thể trong việc tạo nên tâm trí — một tập hợp những suy nghĩ, nhận thức, cảm xúc và cá tính độc đáo của mỗi chúng ta. Chỉ riêng khả năng của não bộ đã đáng kinh ngạc.
Cơ quan tối cao này mang lại cho hầu hết mọi người khả năng cảm nhận rõ ràng thế giới xung quanh, ghi nhớ, học hỏi và giao tiếp, tạo ra cảm xúc và ý thức. Tuy nhiên, những ai có ý định giữ lại tâm trí bằng cách tải dữ liệu não bộ vào máy tính đang bỏ lỡ một điểm mấu chốt: Cơ thể đóng vai trò thiết yếu đối với tâm trí.
Sự kết nối quan trọng giữa não và cơ thể được điều khiển như thế nào? Câu trả lời liên quan đến dây thần kinh phế vị vô cùng đặc biệt. Là dây thần kinh dài nhất trong cơ thể, nó uốn lượn từ não qua đầu và thân, truyền các mệnh lệnh đến các cơ quan và nhận lại cảm giác từ chúng.
Phần lớn các chức năng phức tạp mà nó điều tiết, như tâm trạng, học tập, kích thích tình dục và sợ hãi, đều tự động và không chịu sự kiểm soát của ý thức. Những phản ứng phức tạp này kết nối với một mạng lưới các mạch não bộ liên kết giữa não và cơ thể. Theo một cách nghĩ, dây thần kinh phế vị chính là kênh dẫn của tâm trí.
Các dây thần kinh thường được đặt tên dựa trên các chức năng cụ thể mà chúng thực hiện. Dây thần kinh thị giác truyền tín hiệu từ mắt đến não để nhìn thấy. Dây thần kinh thính giác dẫn thông tin âm thanh để nghe. Tuy nhiên, điều mà các nhà giải phẫu học sớm nhất có thể làm với dây thần kinh này chỉ là gọi nó là “vagus,” từ tiếng Latinh có nghĩa là “lang thang.”
Dây thần kinh lang thang đã được nhận ra bởi những nhà giải phẫu học đầu tiên, đặc biệt là Galen, một nhà thông thái Hy Lạp sống đến khoảng năm 216. Nhưng hàng thế kỷ nghiên cứu đã được yêu cầu để hiểu được cấu trúc và chức năng phức tạp của nó. Nỗ lực này vẫn đang diễn ra: Nghiên cứu về dây thần kinh phế vị hiện đang đứng ở vị trí hàng đầu trong lĩnh vực khoa học thần kinh ngày nay.
Dây thần kinh phế vị bắt nguồn từ bốn cụm tế bào thần kinh trong tủy não, nơi não bộ gắn liền với tủy sống. Hầu hết các dây thần kinh trong cơ thể chúng ta tỏa nhánh trực tiếp từ tủy sống: Chúng được sắp xếp giữa các đốt sống trong cột sống của chúng ta theo một chuỗi băng ngang để truyền thông tin vào và ra khỏi não.
Nhưng dây thần kinh phế vị thì không như vậy. Dây thần kinh phế vị là một trong 12 dây thần kinh rời khỏi não bộ trực tiếp qua những lỗ đặc biệt trong hộp sọ. Từ đó, nó phát triển thành những nhánh dày đặc, vươn đến gần như mọi nơi trong đầu và thân.
Dây thần kinh phế vị cũng tỏa ra từ hai cụm tế bào thần kinh lớn, gọi là hạch, được đặt ở những vị trí quan trọng trong cơ thể. Ví dụ, một cụm lớn tế bào thần kinh phế vị bám chặt như một nhánh nho vào động mạch cảnh ở cổ bạn. Các sợi thần kinh của nó theo mạng lưới mạch máu này khắp cơ thể để đến các cơ quan quan trọng, từ tim và phổi đến đường ruột.
Giống như não bộ với hai bán cầu trái và phải đối xứng, chúng ta cũng có hai nhánh dây thần kinh phế vị bên trái và bên phải, kết nối với hai bán cầu này. Tuy nhiên, các cơ quan trong cơ thể chúng ta không đối xứng hai bên: Ví dụ, tim nằm ở bên trái, trong khi gan nằm ở bên phải.
Do đó, dây thần kinh phế vị bên phải dài hơn bên trái, và hai bên có chức năng khác nhau do các cơ quan mà chúng liên kết. Cảm giác thật hợp lý khi so sánh dây thần kinh phế vị với một mạng lưới đường cao tốc, với những con đường phân nhánh, tách ra và lại nối lại với nhau.
Giống như các con đường được đặt tên khác nhau, nhiều nhánh của dây thần kinh phế vị cũng được đặt tên riêng theo các đích đến mà chúng đạt được. Chúng có thể chạy song song với các đoạn chính của dây thần kinh phế vị trong một khoảng thời gian ngắn trước khi lại tách ra.
Tất cả các hệ thống cơ thể phức tạp đều cần những thứ tương đương như phanh và bàn đạp ga để duy trì kiểm soát, và dây thần kinh phế vị đảm nhận những vai trò này cho nhiều phản ứng bẩm sinh của chúng ta, hầu hết trong số đó diễn ra một cách không có điều kiện.
Tín hiệu giữa tủy não và cơ thể di chuyển lên xuống qua dây thần kinh để xoắn ruột của bạn cho quá trình tiêu hóa, huy động hệ miễn dịch của bạn để giữ cho các mối đe dọa vi sinh vật không đến gần, điều hòa nhịp tim và điều chỉnh huyết áp của bạn. Dây thần kinh phế vị siết chặt các ống phế quản của bạn để dẫn không khí vào phổi, kích hoạt phản xạ nôn và khiến bạn ho.
Tác động của dây thần kinh phế vị không chỉ giới hạn ở việc hỗ trợ sự sống cơ bản: Nó rất quan trọng trong việc tạo ra tâm trí bằng cách tích hợp não bộ và cơ thể. Việc nghẹt thở thật đáng sợ vì cái chết có thể chỉ cách bạn vài phút.
Trạng thái tinh thần cao độ đó phụ thuộc vào các tín hiệu từ cơ thể — sự không thể thở hoặc nuốt — và dây thần kinh phế vị vừa cảm nhận vừa điều khiển phản ứng nghẹt thở. Nếu tim bạn bỗng nhiên đập nhanh, bạn có thể trải qua cơn hoảng loạn; việc kiểm soát nhịp tim là một chức năng chính của dây thần kinh phế vị.
Nhiều trạng thái tinh thần khác, chẳng hạn như sự kích thích tình dục, phụ thuộc vào sự kết nối giữa tâm trí và cơ thể, bao gồm thông tin đi vào não (chẳng hạn như sự chạm khẽ) và đi ra khỏi não (để kích thích các phản ứng của cơ thể).
Dây thần kinh phế vị chính là kết nối đó. Chiều dài và sự lan tỏa rộng rãi của nó trong não bộ cũng như cơ thể cho phép nó phối hợp những chức năng cơ thể đa dạng theo cách mà các dây thần kinh độc lập không thể làm được.
Chức năng chính của dây thần kinh phế vị là làm giảm các phản ứng của cơ thể. Sau một cơn sợ hãi, chẳng hạn, phản ứng đe dọa mạnh mẽ và cứu sống của cơ thể cần phải được chấm dứt để khôi phục nhịp tim nghỉ ngơi, sự hô hấp, lưu lượng máu và những chức năng khác.
Tác động của nó mạnh mẽ đến nỗi dây thần kinh phế vị có thể làm ngừng lại nhịp đập của tim. Ngược lại, dây thần kinh phế vị cũng có thể kích thích các phản ứng của cơ thể bằng cách nhả phanh để tăng tốc. Dây thần kinh phế vị không cần phải là một phương thuốc chữa bách bệnh để trở nên đáng chú ý – nó xứng đáng được đánh giá cao chỉ với giá trị riêng của nó.
Nếu không có phạm vi rộng lớn và tác động mạnh mẽ của dây thần kinh dài nhất trong cơ thể, mối liên kết thiết yếu và được phối hợp chặt chẽ giữa não bộ và cơ thể sẽ bị đứt đoạn, và nhiều cảm xúc và trải nghiệm cốt lõi của chúng ta – nỗi sợ hãi, sự thích thú, phản ứng nhanh với những mối đe dọa, và những khoảnh khắc bình tĩnh sau đó—sẽ không xảy ra.
Cre: Bs Nam Anh dịch và tổng hợp
Chúng tôi xin chân thành cám ơn quý độc giả đã đọc bài viết. Mọi thắc mắc về nội dung hoặc các khiếu nại về bản quyền, xin vui lòng gởi thông tin vào địa chỉ email: knowalot.net@gmail.com
Mr. Know xin chân thành cám ơn.